حیوان انگاری انسان؛ آفت علوم انسانی غرب

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام و المسلمین سیدمهدی موسوی، پژوهشگر و مدرس حوزه علمیه، 18 شهریورماه در نشست علمی «تحول علوم انسانی از منظر رهبر شهید » با بیان اینکه رهبر شهید تا پایان عمرشان دائماً بر علوم انسانی تأکید داشتند، گفت: ایشان در سال 1345 در کتاب «آینده در قلمرو اسلام» بر علم و لزوم توجه با تحولات علمی تأکید کردند و این مقوله به خصوص توجه به علوم انسانی ـ اسلامی در پیام حوزه پیشرو و سرآمد هم دیده می شود. ایشان جزء پیشقراولان طرح علوم انسانی اسلامی بودند.

وی ادامه داد: از سال 1394 پروژه ای در این باره به ما واگذار شد و این پروژه تا سال 1403 در قالب 900 صفحه کتاب به نتیجه رسید؛ در ابتدا تصور این بود که ایشان واجد نظریه جامع در عرصه علوم انسانی اسلامی نباشند و عمدتاً به عنوان راهبر اجتماعی و سیاستگذار فرهنگی در علوم انسانی ـ اسلامی هستند ولی با تألیف این اثر مشخص شد که ایشان واجد نظریه در این عرصه است همچنین از بسیاری از کتب علوم انسانی متفکران قدیمی و جدید بهره مند بودند.

موسوی با بیان اینکه نگاه ایشان به علوم انسانی برآمده از همان حکمت صدرایی و تولید دستگاه کاملا بدیع در کلام و الهیات اجتماعی است، اظهار کرد: پایگاه اصیل معرفتی ایشان در این کتاب صورتبندی شده و به این بحث پرداخته ایم که آیا ایشان به عنوان فقیه، سیاستگذار یا ... وارد عرصه علوم انسانی شده اند یا خیر و تأکید ما بر این است که عمدتاً از منظر کلام و الهیات اجتماعی وارد شده اند؛ دستگاهی که از سیدجمال شروع شد و به امام(ره) و ایشان و برخی دیگر چون شهید مطهری رسید.

مدرس و پژوهشگر حوزه با تأکید بر عنایت رهبر شهید به مسائل و نظامات اجتماعی، بیان کرد: ایشان در طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن بر این موضوع تأکید ویژه داشته و فرموده است ما معتقدیم که تعهد توحیدی و مسئولیتی که بر دوش موحد بار می شود مسئولیتی در حد تکالیف اساسی و حقوق اساسی یک جامعه است و در یک کلمه، قواره، قیافه و اندام جامعه توحیدی با قیافه و اندام یک جامعه غیر توحیدی متفاوت است که در یک کلمه به آن نظام اجتماعی گویند. سیستم و نظم جامعه توحیدی متفاوت و احیاناً متعارض با جامعه غیر توحیدی است.

موسوی بیان کرد: ما باید با استمداد از قرآن و حدیث و منابع رایج دنیا شکل متفاوت جامعه توحیدی را فهم کنیم؛ این عبارات ایشان در سال 53 بیان شده است و شبیه این عبارات را در کتاب ادعانامه علیه غرب هم آورده اند و در این کتاب مفصل به نقد نظریات غرب ستیزانه می پردازد که برخی تکنولوژی غرب را تحمل نمی کنند؛ پس پایگاه فکری ایشان الهیات اجتماعی است.

وی افزود: آقا در حدود 9 حوزه تخصصی فقه و اصول، تاریخ، ادبیات فارسی، ادبیات عرب، رمان و ادبیات غربی، استاد دیده بودند و در آن تخصص داشتند. در جایی فرموده بودند که من هزار کتاب رمان خوانده ام و تأکید ایشان بود که باید با تجربه زیسته انسان غربی سراغ نقد آن برویم.

نگاه رهبر شهید به قرآن، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه

وی با بیان اینکه حوزه تخصصی دیگر ایشان قرآن است، ادامه داد: ایشان قرآن را به عنوان کتاب علم و فلسفه می دانستند، همچنین نهج البلاغه برای ایشان کتاب حکمرانی و صحیفه سجادیه کتاب عبادت و سیر و سلوک بود.

وی افزود: در عرصه فلسفه اسلامی هم تخصص داشتند و در نزد کسانی چون میرزاجواد تهرانی، شیخ سیف الله ایسی و ... فلسفه خواندند. در قم هم در درس علامه طباطبایی به صورت ثابت شرکت کردند و با دینانی و ... مباحثه داشتند. در دروس خصوصی علامه و اسفار آیت الله منتظری هم حضور داشتند.

موسوی بیان کرد: آقای حداد عادل تعریف می کرد هر گاه وارد مباحثه فلسفه با آقا می شدیم، گویی ایشان قبل از جلسه دروس را مرور و آماده کرده است و اظهار نظر می کند. در تفسیر سوره بقره در سال 1371 یکی از دانشجویان در مورد حرکت جوهری سؤال کرد و ایشان تقریبا همه جلسه را به توضیح این موضوع با زبان دانشجوفهم و فنی بیان کردند. ایشان خودشان را ادامه فلاسفه صدرایی به خصوص شهید مطهری می دانستند و تأکید داشتند عمده کارهای من تداوم آثار شهید مطهری است.

اسلامی اندیشی علوم انسانی به جای اسلامی سازی علوم

این پژوهشگر و مدرس حوزه علمیه با اشاره به نظریه امام شهید در عرصه علوم انسانی، گفت: ایشان در دیدار آیت الله مصباح با ایشان در سال 1361 به شرح نظریه خود پرداختند ؛ اولاً طبقه بندی جدیدی از علوم انسانی ارائه کردند؛ آیت الله مصباح از کلمه «اسلامی سازی علوم انسانی» در جلسه استفاده کردند و ایشان فرمودند واژه اسلامی سازی واژه دقیقی نیست و اسلامی اندیشیدن انسان و علوم انسانی تعبیر دقیق است.

وی تأکید کرد: عصاره نظریه ایشان آن است که ما باید از معارف اسلامی، نظام واره و الهیات اجتماعی کلان را به عنوان راهنما ابتدا درک کنیم سپس با روش اقتباسی با علوم انسانی جدید مواجه شویم و از آن اخذ کنیم.

موسوی ادامه داد: برخی معتقدند که ما از علوم انسانی غربی نباید به هیچ عنوان استفاده کنیم؛ برخی به شرط شیء هستند یعنی علوم انسانی غربی را پایه قرار می دهند ولی امام شهید معتقد بود که ما باید مبتنی بر نظام واره بومی مواجهه اجتهادی با علوم انسانی غربی داشته باشیم.

وی تأکید کرد: ایشان علوم انسانی غربی را مسموم می دانستند ولی نه اینکه مطلبی برای اخذ و بهره بردن نداشته باشد. بنابراین لایه مبانی علوم انسانی غربی را از لایه روبنایی آن جدا کردند.

مدرس و پژوهشگر حوزه علمیه با تأکید بر اینکه تولید علم و جنبش نرم افزاری از ابتداعات ایشان بود، بیان کرد: برای جنبش نزم افزاری مثال هایی آورده اند از جمله این که حج قبل از اسلام عملی مشرکانه بود ولی در دوره اسلام جهان معنایی و روح حج عوض شد و توحیدی ترین عمل شد لذا تأکید داشتند که ما باید جهان معنایی و روح علوم انسانی را تغییر دهیم. ایشان عید نوروز را هم مثال می زدند که این عید در قبل اسلام عملی غیر توحیدی و اسلامی بود ولی بعد از اسلام متفکران آن را به عملی دینی و الهی با روح جدید تبدیل کردند.

وی افزود: ایشان علم را کاشف از واقع می دانستند و نظریاتی که علم را کاملاً تابع فرهنگ و ایدئولوژی می دانند نقد می کردند؛ در باور ایشان، علم وقتی وارد سیاستگذاری و برنامه ریزی می شود، ذهنیت حاکمان و ارزش های جامعه را به آن جهت و در مسیر درست یا غلط قرار می دهد.

موسوی اظهار داشت: از نکات مهم در اندیشه علوم انسانی آقا غرب شناسی است؛ ایشان معتقد بودند که هر انسانی دنبال تجدد است و نباید تحولات دنیای غرب را کاملاً بدبینانه بنگریم؛ ایشان فرمودند اتفاقاتی که در رنسانس در غرب رخ داد اتفاق مبارک و ضروری بود زیرا انسان براساس فطرت حقیقت جوی خود این حرکت را رقم زد و رنسانس با اندیشه دینی به وقوع پیوست ولی اشکال رنسانس این بود که این حرکت مهم به درستی هدایت نشد.

دیدگاه رهبری شهید در مورد فرهنگ غرب

وی اضافه کرد: از منظر ایشان فرهنگ غرب آمیخته به یکسری زشتی ها و زیبایی ها است و هیچ کسی نمی تواند بگوید این فرهنگ یکسره زشت است؛ مانند هر فرهنگی حتماً زیبایی هایی دارد لذا نباید صددرصد در را بر روی آن ببندیم؛ یک ملت عاقل، خوبی آن را می گیرد و به فرهنگش می افزاید و بدی آن را رد می کند چنانچه این حکم در مورد فرهنگ ژاپن، آفریقا و ... هم وجود دارد و ما در مواجهه با هر فرهنگی باید محسنات آن را بگیریم و چیزهایی را که بد است، رد کنیم.

موسوی با بیان اینکه رهبری شهید زمینه های اجتماعی انحراف علوم انسانی غربی را هم مورد توجه قرار داده اند، تصریح کرد: از دید ایشان، علم ستیزی کلیسا، نبود تفکر هدایت کننده و استبداد و آشفتگی حاکم بر جوامع غربی منشأ انحرافات علوم انسانی غربی بوده است؛ انحرافاتی چون اومانیسم که بنیاد علوم بر آن شکل گرفته است. در ذیل اومانیسم هم به افتادن در دام الحاد و سودگرایی به جای انسانیت محوری و ... اشاره دارند.

وی اضافه کرد: از منظر رهبری شهید حیوان انگاری انسان و اصالت لذت از دیگر عوامل انحراف علوم انسانی است. همچنین استثمار علم توسط سوداگران، تئوری سازی استعماری(استعمار عالمان علوم انسانی را برای تولید نظریه در جهت مشروعیت استعمار به کار گرفته است) و نهایتاً امساک علمی یعنی اجازه نمی دهند سایر ملت ها در تولید علم مشارکت کنند و به علم تولیدی آنان هم بپردازند.

انتهای پیام